Lục thư là gì? 6 cách hình thành chữ Hán kèm ví dụ

Lục thư (六书, liùshū) là sáu nguyên tắc người xưa dùng để giải thích cấu tạo và cách dùng chữ Hán: tượng hình, chỉ sự, hội ý, hình thanh, chuyển chú và giả tá. Hiểu lục thư giúp người học tiếng Hoa đoán được nghĩa và cách đọc của chữ mới thay vì học thuộc từng nét. Trong sáu cách, hình thanh là cách tạo ra nhiều chữ Hán nhất.

Lục thư có nguồn gốc từ đâu?

Thuật ngữ "lục thư" xuất hiện sớm nhất trong sách Chu lễ, thiên Địa quan, mục Bảo thị (周礼·地官·保氏). Học giả Hứa Thận (许慎, Xǔ Shèn) thời Đông Hán là người định nghĩa và gọi tên sáu nguyên tắc này trong bộ sách Thuyết văn giải tự (说文解字, Shuōwén Jiězì).

Sáu nguyên tắc của lục thư tóm tắt trong một bảng

Tên	Chữ Hán	Nguyên tắc	Ví dụ
Tượng hình	象形 (xiàngxíng)	Vẽ hình sự vật thành chữ	日, 月, 人, 木
Chỉ sự	指事 (zhǐshì)	Dùng nét ký hiệu chỉ vào vị trí, ý niệm	上, 下, 本, 末
Hội ý	会意 (huìyì)	Ghép nghĩa của các phần thành nghĩa mới	武, 信, 林
Hình thanh	形声 (xíngshēng)	Một phần chỉ nghĩa, một phần chỉ âm	江, 河, 问, 芳
Chuyển chú	转注 (zhuǎnzhù)	Dùng chữ có sẵn với âm, nghĩa chuyển đổi nhưng gần nhau	长, 少, 中
Giả tá	假借 (jiǎjiè)	Mượn âm của chữ có sẵn để ghi một từ khác nghĩa	乌, 令, 说, 道

Bốn cách đầu tạo ra chữ mới. Chuyển chú và giả tá là cách dùng chữ đã có, nên không làm tăng số mặt chữ.

1. Tượng hình (象形) là gì?

Tượng hình là vẽ hình dáng sự vật để tạo chữ, tùy hình thể mà thêm bớt nét. Đây là cách lập chữ sơ khai nhất và là nền tảng cho nhiều bộ thủ.

汉字	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa và cách tạo chữ
日	rì	nhật	Mặt trời: vốn là hình tròn, có một nét ở giữa.
月	yuè	nguyệt	Mặt trăng: vốn là hình mặt trăng khuyết.
人	rén	nhân	Người: hình người đứng dang hai chân.
木	mù	mộc	Cây: hình cái cây có rễ, thân và cành.

Theo cách giải thích truyền thống trong sách Hán Việt, nét ở giữa chữ 日 là một nét thuộc dương (mặt trời còn gọi là thái dương), còn chữ 月 có hai nét bên trong thuộc âm (mặt trăng còn gọi là thái âm).

2. Chỉ sự (指事) là gì?

Chỉ sự là thêm nét ký hiệu để chỉ vào một vị trí hoặc ý niệm, nhìn vào mà xét ra ý. Loại chữ này dễ nhầm với tượng hình và hội ý, và số lượng không nhiều.

汉字	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa và cách tạo chữ
上	shàng	thượng	Ở trên: nét ngang dài làm mốc, nét ngắn phía trên chỉ vị trí bên trên.
下	xià	hạ	Ở dưới: nét ngang dài làm mốc, nét ngắn phía dưới chỉ vị trí bên dưới.
本	běn	bản (bổn)	Gốc cây: nét ngang nhỏ ở phần dưới chữ 木 chỉ gốc cây.
末	mò	mạt	Ngọn cây: nét ngang ở phần trên chữ 木 chỉ ngọn cây.

3. Hội ý (会意) là gì?

Hội ý là ghép nghĩa của hai hay nhiều chữ có sẵn để tạo ra một nghĩa mới.

汉字	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa và cách tạo chữ
武	wǔ	vũ, võ	Võ lực: 止 (dừng lại) + 戈 (ngọn giáo), hiểu là dùng võ để ngăn bạo loạn, dẹp chiến tranh.
信	xìn	tín	Lòng tin, tin tức: 人 (người) + 言 (lời nói), lời người nói có căn cứ thì tin được.
林	lín	lâm	Rừng: hai chữ 木 (cây), nhiều cây hợp lại thành rừng.

4. Hình thanh (形声) là gì?

Hình thanh (còn gọi là hài thanh) là ghép một phần chỉ nghĩa với một phần chỉ âm. Đây là cách thông dụng nhất để tạo chữ Hán. Vị trí hai phần thay đổi tùy chữ và được chia thành 8 kiểu như bảng dưới.

Phần phân tích dựa trên dạng phồn thể, vì một số chữ giản thể không còn giữ nguyên cấu trúc. Chữ giản thể ghi trong ngoặc khi khác.

Vị trí	Chữ	Pinyin	Hán Việt, nghĩa	Phần nghĩa + phần âm
Nghĩa trái, âm phải	江	jiāng	giang, sông	氵(水 nước) + 工 gōng
	河	hé	hà, sông	氵(水 nước) + 可 kě
	沐	mù	mộc, tắm gội	氵(水 nước) + 木 mù
	銅 (铜)	tóng	đồng, kim loại đồng	金 (kim loại) + 同 tóng
Nghĩa phải, âm trái	鴉 (鸦)	yā	nha, con quạ	鳥 (chim) + 牙 yá
	鳩 (鸠)	jiū	cưu, chim tu hú	鳥 (chim) + 九 jiǔ
	鴿 (鸽)	gē	cáp, chim bồ câu	鳥 (chim) + 合 hé
	郡	jùn	quận, đơn vị hành chính	阝(邑 đất, ấp) + 君 jūn
Nghĩa trên, âm dưới	芳	fāng	phương, cỏ thơm	艹 (艸 cỏ) + 方 fāng
	筒	tǒng	đồng, ống tre	⺮ (竹 tre) + 同 tóng
	藻	zǎo	tảo, rong tảo	艹 (艸 cỏ) + 澡 zǎo
Nghĩa dưới, âm trên	婆	pó	bà, phụ nữ lớn tuổi	女 (nữ) + 波 bō
	勇	yǒng	dũng, mạnh mẽ	力 (sức) + 甬 yǒng
	帛	bó	bạch, lụa	巾 (khăn) + 白 bái
Nghĩa ngoài, âm trong	固	gù	cố, vững bền	囗 (vây quanh) + 古 gǔ
	圃	pǔ	phố, vườn rau	囗 (vây quanh) + 甫 fǔ
	閣 (阁)	gé	các, gác	門 (cửa) + 各 gè
Nghĩa trong, âm ngoài	問 (问)	wèn	vấn, hỏi	口 (miệng) + 門 mén
	齎 (赍)	jī	tê, đem cho	貝 (của quý) + 齊 qí
Nghĩa giữa, âm hai bên	辮 (辫)	biàn	biện, bện, tết tóc	糸 (sợi tơ) ở giữa + 辡 biàn (hai chữ 辛) hai bên
	辯 (辩)	biàn	biện, biện luận	言 (lời nói) ở giữa + 辡 biàn hai bên
Nghĩa bao hai bên, âm ở giữa	術 (术)	shù	thuật, phương pháp, nghề	行 (đi, làm) + 朮 zhú ở giữa
	裏 (里)	lǐ	lý, áo lót, bên trong	衣 (áo) + 里 lǐ ở giữa

Ở chữ 裏, phần 里 vừa gợi âm vừa gợi nghĩa "bên trong": chiếc áo mặc bên trong.

5. Chuyển chú (转注) là gì?

Chuyển chú là dùng một chữ có sẵn với âm đọc và nghĩa chuyển đổi, nhưng các nghĩa vẫn gần gũi với nhau. Hứa Thận lấy cặp 考 (kǎo, khảo) và 老 (lǎo, lão) làm ví dụ; đây cũng là nguyên tắc còn nhiều cách hiểu khác nhau nhất. Sách Hán Việt thường minh họa bằng các chữ sau:

汉字	Pinyin	Hán Việt	Hai âm, hai nghĩa liên quan
長 (长)	cháng / zhǎng	trường / trưởng	Dài / lớn, trưởng thành.
少	shǎo / shào	thiểu / thiếu	Ít / nhỏ tuổi.
中	zhòng / zhōng	trúng / trung	Bắn trúng / ở giữa: mũi tên trúng đích thì ghim vào giữa bia.

6. Giả tá (假借) là gì?

Giả tá nghĩa là "mượn tạm": một từ vốn chưa có chữ viết riêng nên mượn một chữ đồng âm có sẵn để ghi, dù nghĩa hai bên không liên quan. Hứa Thận lấy 令 và 长 làm ví dụ.

汉字	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa gốc và nghĩa được mượn
烏 (乌)	wū	ô	Vốn là con quạ đen, được mượn ghi chữ "ô" trong 烏乎 (ô hô, than ôi).
令	lìng	lệnh	Vốn là mệnh lệnh, được mượn ghi chức quan "huyện lệnh".
說 (说)	shuō / yuè	thuyết / duyệt	Vốn là nói, được mượn đọc "duyệt" với nghĩa vui. Về sau nghĩa này có chữ riêng là 悅 (悦).
般若	bōrě	bát nhã	Mượn âm hai chữ 般 và 若 để phiên âm từ Phạn prajñā, nghĩa là trí tuệ.
道	dào	đạo	Vốn là con đường, về sau dùng cho "đạo lý", "đạo đức".

Có bao nhiêu chữ Hán và nên bắt đầu học từ đâu?

Theo thống kê trong từ điển Trung Hoa tự hải (中华字海), có tới 85.568 chữ Hán. Con số này khiến nhiều người nản, nhưng người học không cần nhớ hết.

Cách hiệu quả là học 214 bộ thủ theo hệ thống của Khang Hy tự điển. Bộ thủ cũng được hình thành theo lục thư, và phần lớn chữ Hán là chữ hình thanh có một bộ thủ chỉ nghĩa. Thuộc bộ thủ, bạn có thể đoán nghĩa chữ mới và mở rộng vốn chữ rất nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Lục thư gồm những nguyên tắc nào?

Lục thư gồm sáu nguyên tắc: tượng hình (象形), chỉ sự (指事), hội ý (会意), hình thanh (形声), chuyển chú (转注) và giả tá (假借).

Cách nào tạo ra nhiều chữ Hán nhất?

Hình thanh là cách thông dụng nhất. Chữ hình thanh gồm một phần chỉ nghĩa và một phần chỉ âm, ví dụ 江 gồm 氵(nước) chỉ nghĩa và 工 chỉ âm.

Chuyển chú và giả tá khác nhau thế nào?

Chuyển chú dùng chữ có sẵn với âm, nghĩa chuyển đổi nhưng vẫn liên quan, như 长 (dài, trưởng thành). Giả tá mượn âm của chữ có sẵn để ghi một từ có nghĩa không liên quan, như 乌 (con quạ) mượn ghi tiếng than "ô hô".

Ai là người hệ thống hóa lục thư?

Học giả Hứa Thận thời Đông Hán định nghĩa sáu nguyên tắc này trong Thuyết văn giải tự. Thuật ngữ "lục thư" thì đã có trong sách Chu lễ từ trước.

Người mới học tiếng Hoa có cần học lục thư không?

Không cần học thuộc lý thuyết, nhưng hiểu lục thư và 214 bộ thủ giúp bạn đoán nghĩa, đoán âm và nhớ chữ Hán lâu hơn.

Thông tin cập nhật ngày 17/10/2026 bởi Bravo Education.